Privatisering in Nederland: dertig jaar marktwerking in de publieke sector

Sinds eind jaren tachtig heeft Nederland een ingrijpende transformatie ondergaan. Onder het motto van efficiëntie en een kleinere overheid werden tientallen overheidsdiensten verzelfstandigd of volledig geprivatiseerd. Van de post tot het spoor, van energiebedrijven tot de zorg: grote delen van de publieke sector werden aan de markt overgedragen. Maar heeft deze privatiseringsgolf gehouden wat zij beloofde? En welke prijs hebben burgers en samenleving betaald voor dit experiment?

De golf van privatisering: van Lubbers tot Rutte

De wortels van de Nederlandse privatiseringsgolf liggen in de jaren tachtig. Premier Lubbers gaf het neoliberalisme in Nederland een gezicht door overheidsdiensten te verzelfstandigen. Deze lijn werd voortgezet onder Kok, Balkenende en Rutte. Tussen 1989 en 2010 werden maar liefst 186 overheidsdiensten verzelfstandigd en 63 volledig geprivatiseerd. De achterliggende gedachte was helder: marktwerking zou leiden tot lagere kosten en betere prestaties.

Deze beleidskoers was geen louter Nederlands fenomeen, maar volgde op de neoliberale revolutie die eerder in Amerika en Engeland was ingezet. De overtuiging dat de markt efficiënter is dan de overheid werd als vanzelfsprekend aangenomen, zonder de onderliggende aannames kritisch te toetsen.

Concrete privatiseringsoperaties: lessen uit de praktijk

De gevolgen van privatisering zijn nergens zo tastbaar als bij concrete bedrijven die de overgang van publiek naar privaat hebben doorgemaakt. Deze verhalen tonen niet alleen de praktische consequenties, maar ook de fundamentele spanningen tussen publiek belang en private winst.

De architect van het Nederlandse neoliberalisme

Om de privatiseringsgolf te begrijpen, moeten we kijken naar de ideologische onderbouw ervan. Het neoliberalisme dat zich vanaf de jaren tachtig in Nederland vestigde, was gebaseerd op een fundamenteel wantrouwen in de overheid en een bijna religieus geloof in de markt.

De kritische balans: wat leverde privatisering werkelijk op?

Na ruim dertig jaar privatisering is het tijd voor een eerlijke balans. Onderzoek toont aan dat veel van de beloofde voordelen uitbleven, terwijl onverwachte nadelen zich opstapelden. De verhalen vanuit de werkvloer - van postbodes tot zorgmedewerkers - vertellen een ander verhaal dan de beleidsnota's uit Den Haag.

De uitverkoop van publieke voorzieningen

Een van de meest pijnlijke gevolgen van privatisering is het feit dat publieke voorzieningen - vaak opgebouwd met decennia aan collectieve investeringen - in handen kwamen van private partijen die er vooral rendement uit wilden halen. Deze overdracht van publiek naar privaat vermogen vormt een van de grootste vermogensoverdrachten in de Nederlandse geschiedenis.

Internationale vergelijking: Nederland is niet alleen

De Nederlandse privatiseringsgolf was onderdeel van een wereldwijde trend. Vooral in het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten werd vanaf de jaren tachtig agressief ingezet op privatisering van publieke voorzieningen. De ervaringen daar bieden waardevolle lessen voor Nederland.

Kritische stemmen en alternatieven

Gelukkig hebben niet alleen journalisten en onderzoekers, maar ook politici en wetenschappers hun stem laten horen tegen de doorgeschoten privatisering. Hun analyses bieden aanknopingspunten voor een andere koers, waarbij publieke waarden weer centraal komen te staan.

De morele dimensie: wat kun je aan de markt overlaten?

Achter het debat over privatisering schuilt een fundamentelere vraag: zijn er dingen die principieel niet aan de markt overgelaten moeten worden? Sommige filosofen en economen stellen dat bepaalde publieke goederen en diensten zich niet lenen voor commercialisering omdat dit hun intrinsieke waarde aantast.

Terug naar publieke waarden?

Na dertig jaar privatisering groeit in Nederland het besef dat de balans moet worden hersteld. Steeds meer stemmen pleiten voor herpublicering van essentiële diensten of in ieder geval voor veel strengere publieke controle op geprivatiseerde voorzieningen. De vraag is niet zozeer óf de overheid een grotere rol moet spelen, maar hoe dat vormgegeven moet worden.

Conclusie: tijd voor herbezinning

De balans van dertig jaar privatisering in Nederland is ernstiger dan velen zich realiseren. De beloofde efficiëntiewinst en kostenbesparingen bleven grotendeels uit, terwijl de nadelen - van verminderde publieke controle tot verslechterde arbeidsvoorwaarden, van bureaucratisering tot verlies van maatschappelijk eigendom - zich bleven opstapelen.

De vraag is niet langer of privatisering heeft gefaald, maar hoe we de schade kunnen herstellen. Daarbij gaat het niet om een romantische terugkeer naar de overheidsmonopolies van weleer, maar om een nieuw evenwicht waarbij publieke waarden zoals toegankelijkheid, kwaliteit en democratische controle weer centraal staan. De ervaringen met privatisering hebben ons geleerd dat niet alles wat meetbaar is ook telt, en niet alles wat telt ook meetbaar is.

Voor beleidsmakers, bestuurders en burgers is het essentieel om de lessen uit deze dertig jaar privatisering ter harte te nemen. De boeken en analyses van onderzoekers als Sander Heijne, Merijn Oudenampsen en Mirjam de Rijk bieden daarvoor waardevolle handvatten. Hun werk maakt duidelijk dat we opnieuw moeten nadenken over de grenzen van de markt en de rol van de overheid in het waarborgen van publieke belangen. Die herbezinning is niet alleen wenselijk, maar dringend noodzakelijk voor een rechtvaardige en goed functionerende samenleving.